หัวข้อที่ 01
🐱 รู้จัก Scratch 3.0
Scratch คือภาษาโปรแกรมแบบ Visual ที่พัฒนาโดย MIT Media Lab สำหรับเด็กและผู้เริ่มต้น ใช้วิธีลาก-วางบล็อกภาพแทนการพิมพ์โค้ด ทำให้การเรียนโปรแกรมมิ่งเป็นเรื่องสนุก
Scratch คืออะไร?
ภาษาโปรแกรมแบบ Visual Block-based ใช้บล็อกสีสันต่างๆ ลากมาต่อกันเพื่อสั่งให้ตัวละคร (Sprite) ทำสิ่งต่างๆ บนเวที (Stage)
ใครสร้าง?
ทีม Lifelong Kindergarten Group จาก MIT Media Lab พัฒนา Scratch 3.0 ปัจจุบันมีผู้ใช้กว่า 100 ล้านคนทั่วโลก ใช้งานฟรีที่ scratch.mit.edu
ส่วนประกอบหลัก
🐱 Sprite — ตัวละครในเกม · 🎭 Stage — เวทีแสดงผล · 🧩 Blocks — คำสั่งสำเร็จรูป · 🎒 Backpack — เก็บโค้ดสำรอง
ทักษะที่ฝึก
Logical thinking, Sequencing, Debugging, Creativity, Storytelling ผ่านการโปรแกรมสร้างสรรค์ที่สนุกและจับต้องได้
- ✓ เข้าใจส่วนประกอบหลักของ Scratch: Stage, Sprite, Scripts, Costumes, Sounds
- ✓ บอกความแตกต่างระหว่างหมวดบล็อก 6 ประเภทได้
- ✓ สร้าง Project แรกบน Scratch 3.0 และบันทึก/แชร์ได้
Scratch Interface — ส่วนประกอบ
กิจกรรม
สร้างโปรเจกต์แรกบน Scratch ให้แมวเดิน พูด และแสดงอารมณ์ เรียนรู้การใช้งาน Interface พื้นฐาน
- 1 เปิด scratch.mit.edu สร้าง Account แล้วกด "Create"
- 2 ลาก Block Events: เมื่อคลิก 🏁 มาวางในพื้นที่ Scripts
- 3 ต่อด้วย Motion: เดินไป 10 ก้าว แล้วกด 🏁 ดูผล
- 4 เพิ่ม Looks: พูดว่า "สวัสดีทุกคน!" 2 วินาที
- 5 ลองเปลี่ยนค่าตัวเลข สังเกตว่าพฤติกรรมเปลี่ยนอย่างไร
💻 คอมพิวเตอร์/Tablet
🌐 Internet
📧 Email (สร้าง Account)
ออกแบบ Sprite และ Costume ของตัวเอง ในแท็บ Costumes ใช้ Paint Editor วาดตัวละครของตัวเอง แล้วทำให้มันมีชีวิตด้วยบล็อก
- 1 คลิก "Choose a Sprite" → "Paint" เพื่อวาด Sprite ของตัวเอง
- 2 สร้าง Costume 2 ชุด (เช่น ปกติ vs. กระโดด)
- 3 ใช้ Looks: เปลี่ยน Costume ทำให้แอนิเมชันเดิน
- 4 ใช้ Control: ทำซ้ำ + Motion: เดิน + เปลี่ยน Costume
💻 Scratch Editor
🎨 Paint Tool
หัวข้อที่ 02
🏃 Motion & Looks
สองหมวดบล็อกแรกที่ต้องรู้จัก — Motion ควบคุมการเคลื่อนที่ของ Sprite และ Looks ควบคุมรูปร่าง สี และข้อความที่แสดงผล
Motion Blocks (สีน้ำเงิน)
ควบคุมตำแหน่ง (x, y) การเดิน การหมุน ทิศทาง และการสะท้อนเมื่อชนขอบเวที
Looks Blocks (สีม่วง)
ควบคุมการพูด ฟองคำพูด ขนาด เอฟเฟกต์สี ชั้น Layer และการเปลี่ยน Costume
ระบบพิกัด Scratch
Stage มีขนาด 480×360 พิกเซล จุดกลางคือ (0,0) ขวาเป็น x+ บนเป็น y+ ซ้ายเป็น x- ล่างเป็น y-
การซ่อน/แสดง
ใช้ Looks: ซ่อน / แสดง เพื่อทำให้ Sprite ปรากฏหรือหายไป มีประโยชน์มากในการสร้างเกม
- ✓ ใช้ Motion blocks ทำให้ Sprite เดิน กระโดด และสะท้อนขอบได้
- ✓ ใช้ Looks blocks เปลี่ยน Costume ทำแอนิเมชันเดินได้
- ✓ เข้าใจระบบพิกัด X, Y บน Stage และนำไปใช้ได้
บล็อกสำคัญ — Motion & Looks
🏃 Motion — การเคลื่อนที่
เดินไป 10 ก้าว
หมุน ↻ 15 องศา
ไปที่ตำแหน่ง x: 0 y: 0
เลื่อนไปใน 1 วิ ที่ x: 120 y: -80
หันหน้าไปทิศ 90°
สะท้อนเมื่อชนขอบ
👁️ Looks — รูปร่างและข้อความ
พูดว่า สวัสดี! เป็นเวลา 2 วิ
คิดว่า หม่ม...
เปลี่ยนเป็น costume costume2
เปลี่ยน costume ถัดไป
ตั้งขนาดเป็น 100 %
ซ่อน
กิจกรรม
สร้างผีเสื้อบินโบยบินข้ามเวที โดยใช้ Motion ควบคุมการเคลื่อนที่ และ Looks เปลี่ยน Costume สร้างแอนิเมชันกระพือปีก
- 1 เลือก Sprite ผีเสื้อ (Butterfly 1) มี Costume 2 แบบ
- 2 ต่อบล็อก: เมื่อ🏁 → ทำซ้ำตลอดไป → เดิน 5 ก้าว + เปลี่ยน costume + หน่วงเวลา 0.1 วิ
- 3 เพิ่ม: ถ้าชนขอบ → สะท้อน (ทำให้บินไป-กลับ)
- 4 เพิ่ม Background สวยงาม เปลี่ยน Backdrop ให้เป็นทุ่งหญ้า
🦋 Sprite: Butterfly 1
🌸 Backdrop: Garden
สร้างบทสนทนาระหว่างสัตว์ 2 ตัว บนเวทีเดียวกัน ฝึกการใช้ Looks: พูดว่า และการ Sync เวลาระหว่าง Sprite
- 1 เพิ่ม Sprite ที่ 2 (เช่น Cat + Dog) วางสองฝั่งเวที
- 2 Cat: เมื่อ🏁 → พูด "สวัสดีหมา!" 2 วิ → รอ 2 วิ → พูด "เป็นไงบ้าง?" 2 วิ
- 3 Dog: เมื่อ🏁 → รอ 2 วิ → พูด "สวัสดีแมว!" 2 วิ → รอ 2 วิ → พูด "สบายดี!" 2 วิ
- 4 เพิ่มการหันหน้าหากัน ปรับขนาด และเพิ่ม Sound ประกอบ
🐱 Sprite: Cat
🐶 Sprite: Dog2
🔊 Sound effects
หัวข้อที่ 03
⚡ Events & Control
Events เป็น "ไกปืน" ที่จุดชนวนให้โค้ดทำงาน ส่วน Control ควบคุมการไหลของโปรแกรม — ทำซ้ำ ตัดสินใจ รอ — ทำให้เกมมีชีวิต
Events (สีเหลือง-ส้ม)
บล็อกทริกเกอร์: เมื่อคลิก🏁, เมื่อกดแป้น, เมื่อ Sprite ถูกคลิก, เมื่อได้รับ Message — เหมือน "เหตุการณ์ที่จุดชนวน"
Control (สีเหลือง)
ควบคุมการไหล: ทำซ้ำ N ครั้ง, ทำซ้ำตลอดไป, รอ N วิ, ถ้า...ทำ..., ถ้า...ทำ...มิฉะนั้น...
Broadcast (กระจายข่าว)
ส่งสัญญาณ Message ระหว่าง Sprite ต่างๆ เหมือน "กระจายเสียง" ทำให้ Sprite หลายตัวทำงานประสานกัน
Loop vs. Conditional
Loop = ทำซ้ำ (เดิน เดิน เดิน...) · Conditional = ตัดสินใจ (ถ้าชนขอบ → กลับ) สองแนวคิดหลักในทุกภาษาโปรแกรม
- ✓ ใช้ Events blocks เพื่อควบคุมเวลาเริ่มทำงานของโค้ดได้
- ✓ เข้าใจและใช้ Loop (ทำซ้ำ) และ Conditional (ถ้า-ทำ) ได้ถูกต้อง
- ✓ ใช้ Broadcast เพื่อสื่อสารระหว่าง Sprite ได้
บล็อกสำคัญ — Events & Control
⚡ Events — เหตุการณ์
เมื่อคลิก 🏁
เมื่อกดแป้น space
เมื่อ Sprite ถูกคลิก
กระจาย message1
เมื่อได้รับ message1
🔁 Control — ควบคุมการไหล
รอ 1 วินาที
ทำซ้ำ 10 ครั้ง
ทำซ้ำตลอดไป
ถ้า <เงื่อนไข> ทำ
ถ้า <เงื่อนไข> ทำ มิฉะนั้น
หยุด all
📝 ตัวอย่าง: การเดินด้วยแป้นพิมพ์
เมื่อกด → (ขวา)
เมื่อกดแป้น →
หันหน้าไปทิศ 90°
เดินไป 10 ก้าว
เปลี่ยน costume ถัดไป
เมื่อกด ← (ซ้าย)
เมื่อกดแป้น ←
หันหน้าไปทิศ -90°
เดินไป 10 ก้าว
เปลี่ยน costume ถัดไป
เงื่อนไข: ถ้าชนขอบ
เมื่อคลิก 🏁
ทำซ้ำตลอดไป
ถ้า <ชนขอบ?> ทำ
สะท้อนเมื่อชนขอบ
จบเงื่อนไข
จบทำซ้ำ
กิจกรรม
สร้างเกมแรก! ควบคุมตัวละครด้วยแป้นพิมพ์เพื่อไปจับดาว ดาวปรากฏแบบสุ่ม เมื่อจับได้จะหายไปและปรากฏใหม่
- 1 Sprite แมว: ใช้ Events กดลูกศร 4 ทิศ + Motion เดิน 10 ก้าว
- 2 Sprite ดาว: Events เมื่อ🏁 → ทำซ้ำตลอดไป → ไปที่ตำแหน่งสุ่ม → รอ 2 วิ
- 3 ดาว: เพิ่ม Sensing: ถ้าแตะแมว? → เล่นเสียง → ไปตำแหน่งสุ่มใหม่
- 4 เพิ่ม Background ให้เกมสวยงาม ทดสอบและ Debug
🐱 Sprite: Cat
⭐ Sprite: Star
🎵 Sound: Pop
สร้าง Interactive Story ที่ผู้เล่นสามารถเลือกทิศทางของเรื่องได้ ฝึกการใช้ Broadcast และ Conditional
- 1 วางแผนเรื่องราว: มี 2 ตอนจบ ขึ้นกับตัวเลือกของผู้เล่น
- 2 สร้าง Scene 1: ตัวละครถามคำถาม มีปุ่ม 2 ปุ่ม
- 3 ปุ่ม A: Broadcast "choice-A" | ปุ่ม B: Broadcast "choice-B"
- 4 สร้าง Scene 2A และ 2B ตอบรับ Broadcast ต่างกัน
📝 Storyboard กระดาษ
🎭 หลาย Backdrop
💬 Broadcast
หัวข้อที่ 04
📦 Variables & Sound
Variables คือ "กล่องเก็บข้อมูล" ที่เปลี่ยนค่าได้ ใช้เก็บคะแนน ชีวิต เวลา ส่วน Sound ช่วยให้เกมและแอนิเมชันมีชีวิตชีวาขึ้น
Variable คืออะไร?
กล่องที่ตั้งชื่อได้ เก็บตัวเลขหรือข้อความ เช่น คะแนน = 0 และเมื่อจับดาวได้ → คะแนน = คะแนน + 1
ประเภท Variable
For all sprites — ทุก Sprite เห็นค่านี้ร่วมกัน (เช่น คะแนน) · For this sprite only — แต่ละ Sprite มีค่าของตัวเอง
Sound Blocks
เล่นเสียงได้ 2 แบบ: เล่นเสียง (แล้วรอ) = หยุดรอเสียงจบก่อน · เล่นเสียง = เล่นแล้วทำต่อเลย
Lists (รายการ)
Variable แบบพิเศษที่เก็บข้อมูลได้หลายค่า เช่น รายชื่อนักเรียน ในภายหลังจะได้ใช้ใน Array ของ Python
- ✓ สร้างและใช้งาน Variable เพื่อเก็บ คะแนน, ชีวิต, เวลา ในเกมได้
- ✓ ใช้ Sound blocks เพิ่ม effect เสียงและดนตรีประกอบได้
- ✓ แสดงค่า Variable บน Stage ได้และ Reset ค่าเมื่อเริ่มเกมใหม่ได้
บล็อกสำคัญ — Variables & Sound
📦 Variables — ตัวแปร
ตั้งค่า คะแนน เป็น 0
เพิ่ม คะแนน ขึ้น 1
แสดง คะแนน
ซ่อน คะแนน
เชื่อม คะแนน: กับ คะแนน
🔊 Sound — เสียง
เล่นเสียง Meow แล้วรอ
เล่นเสียง Pop
หยุดเสียงทั้งหมด
ตั้งความดัง 100 %
เพิ่มโน้ต 60 เป็นเวลา 0.25 จังหวะ
กิจกรรม
อัปเกรด Catch the Star ให้มีระบบคะแนน จำนวนชีวิต และจับเวลา — เกมสมบูรณ์ชิ้นแรกของคุณ!
- 1 สร้าง Variables: "คะแนน" = 0, "ชีวิต" = 3, "เวลา" = 30
- 2 เมื่อจับดาวได้: คะแนน + 1 + เล่นเสียง Pop
- 3 ทำซ้ำตลอดไป: เวลา - 1 → รอ 1 วิ → ถ้าเวลา = 0 → หยุดทุกอย่าง
- 4 เพิ่ม "ชนศัตรู": ชีวิต - 1 → ถ้าชีวิต = 0 → Game Over
📦 Variables: 3 ตัว
🎵 Sound effects
👾 Sprite ศัตรู
สร้างเปียโน 8 คีย์ที่เล่นได้จริง! แต่ละปุ่มคือ Sprite หนึ่งตัว เมื่อคลิกจะเล่นโน้ตนั้น ฝึก Sprites หลายตัวทำงานพร้อมกัน
- 1 สร้าง Sprite รูปสี่เหลี่ยมขาว 8 อัน วางเป็นแถว
- 2 แต่ละปุ่ม: เมื่อถูกคลิก → เล่นโน้ต (60,62,64,65,67,69,71,72) แล้วรอ
- 3 เพิ่ม Effect: เมื่อคลิก → เปลี่ยนสี 2 วิ → กลับสีเดิม
- 4 บันทึกเพลง: ใช้ Variable เก็บ Sequence แล้วเล่นซ้ำได้
⬜ Sprite 8 อัน
🎵 Music extension
🎹 โน้ต Do-Re-Mi
หัวข้อที่ 05
🎮 Mini Project — สร้างเกมจริง
รวบรวมทุกทักษะที่ได้เรียนมาสร้างเกมสมบูรณ์ 1 ชิ้น เลือกจาก Template ที่เหมาะกับระดับ แล้วปรับแต่งให้เป็นเกมของตัวเอง
เลือก Project Template ตามระดับ
🦋
Butterfly Garden
⭐ เริ่มต้น
แอนิเมชันผีเสื้อบินในสวน มีเสียงดนตรีประกอบ
⭐
Star Catcher
⭐ เริ่มต้น
เกมจับดาว มีระบบคะแนนและเวลา
🏃
Runner Game
⭐⭐ กลาง
วิ่งหลีกสิ่งกีดขวาง Infinite Scroll
🧙
Maze Adventure
⭐⭐ กลาง
เขาวงกต มีไอเทม และ Level ต่างๆ
🚀
Space Shooter
⭐⭐⭐ ท้าทาย
เกมยิงอวกาศ Clone บล็อก ระเบิด
🎨
Quiz Game
⭐⭐⭐ ท้าทาย
เกมทายคำถาม Lists + Variables + Timer
Checklist — โปรเจกต์ต้องมีครบ
✅
Events: มีจุดเริ่มต้น
ใช้ "เมื่อคลิก 🏁" หรือ Trigger อื่น
✅
Control: มี Loop
ใช้ "ทำซ้ำ" หรือ "ทำซ้ำตลอดไป"
✅
Conditional: มีเงื่อนไข
ใช้ "ถ้า...ทำ..." อย่างน้อย 1 ครั้ง
✅
Variable: มีตัวแปร
คะแนน, ชีวิต หรือค่าอื่นๆ ที่เปลี่ยนได้
✅
Sound: มีเสียงประกอบ
อย่างน้อย 1 Sound effect หรือ BGM
✅
มีจุดจบที่ชัดเจน
Win / Lose / Game Over condition
แบบทดสอบ Scratch Programming
ทดสอบความเข้าใจ Motion, Looks, Events, Control, Variables & Sound · 8 ข้อ
ข้อที่ 01 — Interface
ใน Scratch ตัวละครที่แสดงบนเวทีและเราเขียนโค้ดให้เคลื่อนที่ได้ เรียกว่าอะไร?
✅ ถูกต้อง! Sprite คือตัวละครในโปรเจกต์ Scratch ที่เราเขียนโค้ดให้ทำงานได้
❌ Sprite คือตัวละครที่แสดงบน Stage และมีโค้ดของตัวเอง (Stage คือพื้นหลัง, Script คือชุดบล็อก, Costume คือชุดแต่งกาย)
ข้อที่ 02 — Motion
ถ้าต้องการให้แมวเดินไปมาบนเวทีโดยไม่ออกนอกขอบ ต้องใช้บล็อกใด?
✅ ถูกต้อง! "สะท้อนเมื่อชนขอบ" ทำให้ Sprite กลับทิศทางเมื่อถึงขอบเวที ไม่หายออกนอก
❌ "สะท้อนเมื่อชนขอบ" ใน Motion Blocks คือคำตอบที่ถูก ทำให้ Sprite กลับทิศเมื่อถึงขอบ
ข้อที่ 03 — Events & Control
ต้องการให้โปรแกรมทำงานซ้ำไปเรื่อยๆ จนกว่าจะหยุดด้วยตนเอง ควรใช้บล็อกใด?
✅ ถูกต้อง! "ทำซ้ำตลอดไป" (Forever Loop) จะทำงานไม่หยุดจนกว่าจะกดปุ่มหยุดหรือ "หยุดทุกอย่าง"
❌ "ทำซ้ำ N ครั้ง" จะหยุดเองหลัง N รอบ แต่ "ทำซ้ำตลอดไป" จะวนซ้ำไม่สิ้นสุด
ข้อที่ 04 — Variables
ในเกม Catch the Star ต้องการนับว่าจับดาวได้กี่ดวง ควรทำอย่างไร?
✅ ถูกต้อง! Variable คือ "กล่องเก็บตัวเลข" ที่เพิ่มได้ทุกครั้งที่เกิดเหตุการณ์ที่ต้องการ
❌ Variable "คะแนน" คือวิธีที่ถูกต้อง! สร้างกล่องชื่อ "คะแนน" แล้วเพิ่มค่าทุกครั้งที่จับดาวได้
ข้อที่ 05 — Conditional
ต้องการให้เกม Game Over เมื่อ "ชีวิต = 0" ต้องใช้บล็อกใดในการตรวจสอบเงื่อนไขนี้?
✅ ถูกต้อง! "ถ้า...ทำ..." (Conditional) ใช้ตรวจสอบเงื่อนไข เมื่อ ชีวิต = 0 จึง Game Over
❌ Control: "ถ้า <เงื่อนไข> ทำ" คือบล็อกที่ใช้ตรวจสอบเงื่อนไข เพื่อตัดสินใจว่าจะทำอะไร
ข้อที่ 06 — Broadcast
Broadcast ใน Scratch ใช้ทำอะไร?
✅ ถูกต้อง! Broadcast เหมือนการ "ประกาศ" ให้ทุก Sprite ที่ "รอรับ" ข้อความนั้นทำงานพร้อมกัน
❌ Broadcast คือการส่ง Message ระหว่าง Sprite เพื่อประสานการทำงาน ไม่ใช่เสียงหรือการแชร์
ข้อที่ 07 — Debugging
น้องสร้างเกมแล้วพบว่าแมวเดินออกนอกจอไปเลย ไม่กลับมา สาเหตุน่าจะเป็นเพราะอะไร?
✅ ถูกต้อง! นี่คือ Bug ที่พบบ่อยมาก แก้ได้ง่ายๆ โดยเพิ่มบล็อก "สะท้อนเมื่อชนขอบ" หรือตั้งค่าไม่ให้ออกนอกเวที
❌ นี่คือ Bug จากการลืมใส่ "สะท้อนเมื่อชนขอบ" — การ Debug คือการหาและแก้ไขข้อผิดพลาดในโค้ด
ข้อที่ 08 — การประยุกต์
Scratch ฝึกทักษะการโปรแกรมแนวคิดใดที่จะนำไปใช้ใน Python ในระดับที่สูงขึ้น?
✅ เยี่ยมมาก! Loop = for/while loop, Conditional = if/else, Variables = ตัวแปร — แนวคิดเหล่านี้เหมือนกันทุกภาษาโปรแกรม
❌ Scratch สอนแนวคิดโปรแกรมมิ่งจริงๆ! Loop, Conditional, Variables ที่เรียนใน Scratch ตรงกับ Python เลย
🎉 สรุปบทเรียน
Scratch Programming — 5 ทักษะสำคัญที่ได้เรียนรู้
🐱
Scratch Interface
Stage, Sprite, Costumes, Backdrops, Paint Editor
🏃
Motion & Looks
การเคลื่อนที่ พิกัด X/Y แอนิเมชัน Costume
⚡
Events & Control
Trigger, Loop, Conditional, Broadcast
📦
Variables & Sound
เก็บคะแนน, ชีวิต, เวลา + Sound effects
🎮
Mini Game Project
สร้างเกมสมบูรณ์พร้อม Win/Lose condition
🐛
Debugging
หาและแก้ไข Bug ในโค้ดได้ด้วยตัวเอง